Historia Instytutu

Uniwersytet Jagielloński należy do najstarszych w świecie ośrodków rozwoju nauki o roślinach.

W XV w. powstały tutaj najwcześniejsze rękopisy o własnościach ziół, a w XVI w. - pierwsze polskie druki botaniczne, jak np. De herbarum virtutibus (1532) Szymona z Łowicza, czy Zielnik (1613) Szymona Syreniusza.

Osobna jednostka organizacyjna, działająca pod nazwą "Instytut Botaniczny" powstała w 1913 r., ale jej podstawy ukształtowały się w czasach znacznie wcześniejszych. Poniżej zestawiono główne etapy rozwoju Instytutu Botaniki UJ.



Ilustracja: Szymon Syreniusz (Syreński) (ok. 1540-1611), profesor Akademii Krakowskiej, autor pracy pt. Zielnik (1613) - pierwszej w Europie środkowej syntezy wiedzy o roślinach i ich użytkowaniu.

1609

Na Wydziale Lekarskim Akademii Krakowskiej powstała Katedra Simplicium tzn. botaniki lekarskiej, z fundacji Jana Zemełki (z 1602 r.). Wtedy również pojawiła się idea założenia Ogrodu Botanicznego, zrealizowana w następnym wieku.

1780

W wyniku reformy Kołłątajowskiej Uniwersytetu utworzono w obrębie Kolegium Fizycznego Katedrę Chemii i Historii Naturalnej (obejmującą botanikę, zoologię, mineralogię i chemię) - jednostkę macierzystą dla większości placówek przyrodniczych dzisiejszego Uniwersytetu Jagiellońskiego.

1783

Jako zakład pomocniczy Katedry powstał Ogród Botaniczny, jeden z pierwszych w środkowej Europie. Obecnie jest to najstarszy zakład Instytutu Botaniki UJ, a zarazem najstarszy ogród botaniczny w Polsce.



Ilustracja: Ogród Botaniczny UJ - widok od strony stawu, rys. J. F. Piwarski, 1834

1847

Z dawnej Katedry Chemii i Historii Naturalnej wyodrębniono Katedrę Botaniki, funkcjonującą początkowo na Wydziale Medycznym, od 1850 r. na Wydziale Filozoficznym.

1913

Marian Raciborski (1863-1917) zmienił nazwę Katedry na "Instytut Botaniczny", przenosząc jednocześnie pracownię naukową z Ogrodu Botanicznego do budynku przy ul. Lubicz 46. W następnych latach swojej działalności krakowski Instytut Botaniczny stał się jednym z najważniejszych ośrodków botanicznych środkowej Europy. Raciborski zorganizował tutaj prężną szkołę badawczą, tzw. krakowską szkołę geobotaniczną, obejmującą szeroko pojęte zagadnienia flory i szaty roślinnej, tzn. florystyki, systematyki, fitogeografii, paleobotaniki, ekologii, fitosocjologii, a także ochrony przyrody. Następcami Raciborskiego w kierowaniu tą szkołą, której tradycje przetrwały w Krakowie do dzisiejszego dnia, byli znani botanicy: Władysław Szafer (1886-1970), Bogumił Pawłowski (1898-1971) i Jan Kornaś (1923-1994).



Marian Raciborski (1863-1917).
Fot. w czasie pobytu na Jawie (1896-1900)


Marian Raciborski w otoczeniu uczniów, 1916 r.
U góry od lewej: M. Raciborski, niżej po prawej stronie: W. Szafer, dalej od lewej: A. Żmuda, K. Rouppert, J. Grochmalicki, A. Wróblewski, A. Wodziczko, Sz. Wierdak, S. Kulczyński.



Władysław Szafer (1886-1970).







Władysław Szafer w czasie wycieczki botanicznej ze studentami i współpracownikami.
Lata trzydzieste XX w.



Bogumił Pawłowski (1898-1971).


Jan Kornaś (1923-1994).

1932

Na Wydziale Filozoficznym UJ powstała Katedra Anatomii i Cytologii Roślin, zorganizowana przez Kazimierza Piecha (1893-1944). Zainicjowana przez niego szkoła badawcza, rozwinięta w późniejszych latach przez wybitną uczoną Marię Skalińską (1890-1977) (Ryc. 9) oraz grono jej uczniów, m. in. Eugenię Pogan, Janinę Małecką, Romanę Czapik, Helenę Wcisło, działa do czasów obecnych. Tematyka badawcza tej szkoły koncentruje się na zagadnieniach cytologii (a w szczególności kariologii) roślin, a także cytogenetyki, embriologii i biosystematyki.



Po prawej: Maria Skalińska (1890-1977)

1941-1945

W okresie drugiej wojny światowej niemieckie władze okupacyjne zamieniły Instytut w placówkę o nazwie "Botanische Anstalten", kierowaną przez Wilhelma Hertera (1884-1958). Zwolniony ze stanowiska Władysław Szafer pełnił funkcję rektora tajnego Uniwersytetu Jagiellońskiego.

1952

W wyniku reorganizacji Uniwersytetu Instytut Botaniczny został przekształcony w jednostkę zbiorczą, złożoną z trzech katedr: 1. Katedrę Anatomii i Cytologii Roślin (Botaniki Ogólnej), 2. Katedrę Fizjologii Roślin (utworzoną w 1947 r.), 3. Katedrę Systematyki Roślin i Paleobotaniki, od 1953 r. - Katedrę Systematyki i Geografii Roślin (obejmującą zakres dawnego Instytutu Botanicznego), z trzema zakładami: a. Zakładem Systematyki Roślin i Paleobotaniki, b. Ogrodem Botanicznym, c. Zakładem Geografii i Ekologii Roślin. Instytut znalazł się w obrębie utworzonego w tym samym roku Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi.

1970

Powstał Instytut Botaniki UJ w jego obecnym kształcie, jako jednostka organizacyjna złożona z czterech zakładów:

  1. Zakładu Systematyki i Geografii Roślin (Taksonomii Roślin i Fitogeografii),
  2. Ogrodu Botanicznego,
  3. Zakładu Cytologii i Embriologii Roślin,
  4. Zakładu Paleobotaniki.

1973

Utworzono Zakład Ekologii Roślin.

1983

W obrębie Zakładu Taksonomii Roślin i Fitogeografii powstała Pracowania Chorologii Komputerowej.

1994

W Zakładzie Taksonomii Roślin i Fitogeografii utworzono pracownie: Mikoryz oraz Lichenologii i Lichenoindykacji. W Ogrodzie Botanicznym wyodrębniono Muzeum Botaniczne i Pracownię Historii Botaniki im. J. Dyakowskiej (obecna nazwa jednostki Muzeum Ogrodu Botanicznego i Pracownia Historii Botaniki im. J. Dyakowskiej).

1996

W obrębie Instytutu powstała Pracownia PCR - służąca do badań molekularnych podstaw zmienności genetycznej roślin i grzybów.

1997

Utworzono Zakład Badań i Dokumentacji Polarnej im. prof. Z. Czeppego. Inicjatorką, organizatorką i długoletnim kierownikiem Zakładu była Prof. dr hab. Maria Olech, botanik, lichenolog, zasłużony badacz rejonów polarnych. Od 2011 roku profesor emerytowany.


W ciągu osiemdziesięciu sześciu lat swojej działalności Instytut Botaniki UJ, w którym powstało kilka tysięcy prac z różnych dziedzin botaniki, stał się jednym z najważniejszych ośrodków botanicznych w tej części Europy. Badania uczonych związanych z krakowską szkołą geobotaniczną, koncentrujące się wokół zagadnień flory i szaty roślinnej Polski i innych regionów geograficznych (Europy płd. i wsch., Afryki, Azji, Arktyki i Antarktyki) przyczyniły się do opisania kilkuset nowych gatunków współczesnych i kopalnych, należących do różnych grup systematycznych. W opracowaniach fitogeograficznych i ekologicznych zgromadzono ogromną liczbę danych dotyczących rozmieszczenia roślin i ich relacji ze środowiskiem, często bardzo istotnych dla nowoczesnej strategii ochrony przyrody. Zespół badawczy koncentrujący się na studiach nad cytologią i embriologią roślin zebrał wiele faktów naukowych dotyczących m. in. zagadnień kariologii, procesu embriogenezy, znaczenia ewolucyjnego procesu poliploidyzacji. Dla rozwoju ośrodka znaczenie kluczowe miało sformułowanie programów badawczych, realizowanych przez kilka pokoleń uczonych. Należą tutaj przede wszystkim studia nad florą i szatą roślinną Polski, a w szczególności jej południowych regionów (głównie Karpat), prace nad syntetycznymi opracowaniami: Rośliny polskie, Flora polska, Szata roślinna Polski, badania nad historią przemian szaty roślinnnej Polski (od trzeciorzędu do wczesnego postglacjału), studia nad kariologią flory polskiej. Podstawą prowadzenia badań nad wieloma zagadnieniami botaniki są gromadzone w Uniwersytecie od końca XVIII w. zbiory roślin (zielnikowe, muzealne, paleobotaniczne, preparaty cyto-embriologiczne, żywe kolekcje Ogrodu Botanicznego), a także największa w Polsce biblioteka botaniczna.

Instytut Botaniki UJ posiada znakomite tradycje w dziedzinie edukacji przyrodniczej. Pracujący tutaj uczeni, wśród których wielu było wybitnymi nauczycielami, autorami podręczników, jak Marian Raciborski, Władysław Szafer, Maria Skalińska, Jan Kornaś, odegrali dużą rolę w nauczaniu biologii, popularyzacji idei ochrony przyrody oraz wychowywaniu nowych pokoleń przyrodników.